Międzynarodowy Dzień Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem. Ślady ideologii w Lubartowie

Przy okazji zbliżającej się rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 r. może warto pomyśleć w szerszej perspektywie o staraniach innych narodów o niepodległość.

O swoje niepodległe państwo walczyli również Żydzi podobnie jak Polacy. W latach 20-tych XX wieku powstała np. założona przez Władymira (Zeeva) Żabotyńskiego (1880-1940) w Rydze, na Litwie, organizacja młodych bojowników żydowskich, której celem było ufundowanie państwa Izrael. Nazywała się ona Betar. Członkowie Betaru chcieli iść drogą wspierającego ich Józefa Piłsudskiego – od własnych legionów do wywalczenia niezależnego państwa. Mogli uczestniczyć w ćwiczeniach organizowanych przez wojsko polskie. Żabotyński (sam odszedł od religii mojżeszowej) opracował tzw. Hadar (słowo oznaczało: godność, niezłomność, szlachetność, honor), czyli kanon moralny dla rozwoju członków stowarzyszenia. Zachęcał do ustawicznego kształcenia (sam znał biegle 10 języków), a także dbałości o kondycje fizyczną.

Głównym celem działania organizacji, było krzewienie wśród ludności żydowskiej zamieszkującej Europę zachowań i poglądów patriotycznych oraz przygotowanie jej na powrót do Palestyny i walkę o własne państwo. Jej nazwa pochodziła od słów "Brit Josef Trumpeldor" i odwoływała się do bohaterskiej śmierci Josepha Trompeldora w obronie Tel Hai w marcu 1920 r. Podczas II wojny światowej członkowie Betar walczyli w żydowskiej organizacji zbrojnej podczas powstania w getcie w Warszawie. Po ustanowieniu niepodległego państwa Izrael, ruch Betar został włączony do partii politycznej Herut, a następnie do Likudu. Betar w okresie swojej największej świetności w Polsce, liczył 50 tysięcy członków. Właśnie ta organizacja zmieniła ducha Żydów i w efekcie doprowadziła do wywalczenia przez nich niepodległego państwa po II wojnie światowej. Sam Żabotyński przewidział Holokaust i jeszcze w 1939 r. namawiał Żydowskich obywateli by uciekali z Europy. Niewielu uwierzyło w masowe pogromy, jakie zapowiadał.

Z Narodem Żydowskim związany jest historycznie od wielu wieków również Lubartów. Pierwsi Żydzi pojawili się w Lubartowie pod koniec XVI w. W XVIII w. lubartowska gmina stała się drugą co do wielkości (po Lublinie) gminą żydowską w województwie lubelskim. W 1820 r. w Lubartowie mieszkało 3150 osób, w tym 1985 Żydów (63%). Siedem lat później, w 1827 r. liczba ludności żydowskiej wzrosła do 2074 osób (57,5%). W 1900 r. w Lubartowie mieszkało 6870 osób, w tym 3855 Żydów (56%).

W 1913 r. w Lubartowie mieszkało 8220 osób, w tym 4466 Żydów (54%).

Od 1929 r. w mieście działały też organizacje młodzieżowe, m.in. syjonistyczna He-Chaluc (Pionier) oraz Związek Żydowskich Harcerzy „Brith Trumpeldor". W 1939 r. Żydzi stanowili już jedynie 42% mieszkańców miasta Lubartowa. Ogółem w latach 1940-1942 do Lubartowa przybyło (przywieziono) ok. 35 tys. Żydów umieszczonych w lubartowskim getcie. W czerwcu 1942 r. w getcie znajdowało się 3.134 osoby, w tym około 2.000 uchodźców. Z lubartowskiego getta do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze oraz na Majdanek wywieziono wówczas około 3.000 Żydów, a około 300 – 500 osób rozstrzelano na miejscowym kirkucie przy ulicy Cichej. Ostateczna likwidacja getta w Lubartowie miała miejsce 24 października 1942 roku, kiedy to około 300 pozostających w mieście Żydów zostało przesiedlonych do Piask Luterskich. 29 stycznia 1942 roku pozostali w mieście Żydzi zostali rozstrzelani na miejscowym kirkucie, zaś w lutym 1943 roku Niemcy ogłosili Lubartów miastem „wolnym od Żydów" (Judenfrei).

Lata okupacji przeżyło łącznie około 40 Żydów z Lubartowa.

Część ukrywała się w domach ludności polskiej, część – w okolicznych lasach. Po wojnie ocaleni Żydzi lubartowscy wyjechali do Palestyny, Francji lub USA. W 1947 r. w Paryżu grupa Żydów lubartowskich założyła Ziomkostwo Lubartowskie. W Tel Awiwie lubartowscy Żydzi ufundowali pomnik ku czci pomordowanych ziomków. Na pomniku widoczny jest wizerunek lubartowskiej synagogi.

(www.sztetl.org.pl, Tygodnik Solidarność Nr 43 (kś) i inne net).